از آنجایی که خوشنویسی اسلامی هنری است که محدود به دین مبین اسلام می باشد و با نزول کلام وحی بر دل پاک حضرت محمد (ص) آغاز گردیده است دارای جایگاه خاص و ویژه ای می باشد که در دیگرهنرهای اسلامی بدین گستردگی نمی باشد. همانگونه که منشاء و سرچشمه هنر اسلامی را باید در باطن معارف اسلامی یعنی همان جوهره پرستش و روحانیت حضرت حق جستجو کرد. معنویت و روحانیت هنرهای اسلامی نیز خود آموزه های فراوان اسلامی دارند چنانچه با ظهور اسلام و تلاش جهت زیبا نگاری کلام الهی _کتابت قرآن_ خود باعث گردید تا کلام وحی سبب اصلی رشد و حیاتی موثردر هنر خوشنویسی گردد.چنانکه از همان آغاز وحی که تلاوت قرآن با صوتی زیبا عجین گردید، نیاز جامعه اسلامی به هنری بصری مثل خوشنویسی نیز ، این هنر را به بالندگی هر چه بیشتر سوق داد، چرا که این از منشاء و سرچشمه فیوضات الهی نشات گرفته و روز به روز جای خود را در بین عام و خاص پیدا کرده و رشد نمود.در بین هنرهای اسلامی خوشنویسان _ به شهادت صفحات روشن تاریخ اسلامی _ تمام تلاش و سعی خود را به کار برده تا از این لطف الهی به بهترین نحو ممکن استفاده نموده و نشان دهند که لایق آنند.

دربین آیات الهی که خوشنویسان به نگارش آن مفتخرند کلام بر حق بسم ا...الرحمن الرحیم می باشد چنانکه خوشنویسان هنرمند ممالک اسلامی همیشه کتابت آیات الهی را با نام بزرگ و بخشنده و مهربان ازلی _ حضرت حق _ آغاز نموده همچنان که خود قرآن این کتاب آسمانی مسلمین جهان نیز با این آیه شریف شروع گردیده است.مسلما کتابت هیچ یک از آیات الهی به اندازه آیه مبارکه بسم ا... مورد توجه و ذوق خوشنویسان قرار نگرفته والبته هم آنان و هم هنرمندان دیگر هنر های اسلامی با عشقی وافر به پروردگار مهربان و با تمام هستی خویش آثاری جاودان را خلق و با کمال فروتنی پیشکش حضرت حق نموده اند.

کتابت این آیه مقدس هنوز پس از چهارده قرن ، از کلک خوشنویسان هنرمند بر صفحه سفید کاغذ نگاشته می شود و یادآور عظمت و رحمانیت خداوند بزرگ می باشد.یکی از این خوشنویسان بزرگ _ چنانچه در بخش نخست به آن اشاره ای شد_ ابن مقله است. او به گواه تاریخ هنرهای اسلامی اولین کسی بوده است که قانون مدون و زیبایی خوشنویسی را پایه گذاری نمود و اقلام سته _خطوط شش گانه _ را آفرید. کسی که از جان خویش نیز در این راه بزرگ مایه گذاشت و آنگاه که منع نوشتن گشت ، توسط حکام جبار روزگار خود دست راستش بریده شد ولی از پای ننشست و نوشتن مشق عشق را از سرگرفت تا آنکه دست چپ او را نیز بریدندو پس از مدتی نیز سر خویش را فدای محبوب کرد.از دیگر بزرگوارانی که عاشقانه زیستند و خود نیز از سر سلسله داران قافله خوشنویسی معاصر هستند ، برادران میرخانی بودند که در مسیر ترقی این هنر ایرانی اسلامی بسیار کوشیدند و قرآن زیبایی بخط نستعلیق نیز از آنان به یادگارمانده است.

آنچنان که در قبل نیز به آن اشاره شد در بین هنرهای اسلامی هنر مقدس خوشنویسی را می توان  به عنوان مهم ترین نمونه تجلی روح اسلامی بشمار آورد چنانکه خود قرآن نیز براهمیت نوشتن تاکید بسیاری نموده است از جمله :بسم ا...الرحمن الرحیم/والقلم و ما یسطرون .

چنانچه در خش نخست از مولی الموحدین حضرت علی (ع) به عنوان سر سلسله دار خوشنویسان اسلامی یاد شد ،خوشنویسان اهل باطن نیز همه بر این باورند که میان آن بزرگوار و خوشنویسی سنتی این دیار نیز الفت و پیوند راز ناکی نهفته است . بطوریکه سلطانعلی مشهدی از بزرگان خوشنویسی شهرت قلم خود را مرهون حضرت علی (ع) می داند.باری درطی مسیر پر فراز و نشیب سیر و سلوک عرفانی خط و خوشنویسی حضرت علی (ع) هادی و راهنمای راه و مراد حلقه بسیاری از خوشنویسان و خطاطان دوره های مختلف تاریخ ایران بوده است چنانکه در تکامل هنر خوشنویسی ایرانیان نقش به سزایی را ایفا نموده اند.

به عنوان مثال:«همچنین باید به خاطر داشت که چندین تن از پیشگامان زمینه خوشنویسی با به خواب دیدن حضرت علی (ع) نظیر میر علی تبریزی (واضع خط نستعلیق ) یا به خواب دیدن  حضرت خضر (ع) نظیر سلطانعلی مشهدی ، شیخ حمدلله ، هدایت شدند و اینان (حضرت علی و حضرت خضر(ع) ) جهت و مسیر  تکامل آنان را بدیشان نشان دادند.»۱و دیگری اینکه « و اما خواجه جمال الدین یاقوت علیه الرحمه ، امیر المومنین (ع) را در خواب دید ، فرمودند : قلم را محرف قط بزن ، خط اوصاف ترشد.»۲ و یا «و چون مدتی بدین گذشت ، در زمان بنی عباس شخصی مقله نام ، حضرت علی (ع) را در خواب دید و از آن حضرت ارشاد یافت و در خط کوفی تصرف کرد و اندکی از تدویر در آن ، خط پدید آمدو مدت خویش گذرانید.»۳

پس به روایت تاریخ ، خوشنویسان اسلامی مرهون راهنمایی ها و ارشادات آن حضرت  بوده اندو همچنین بزرگانی همچون ابن مقله ، میر عماد ، ابن بواب ، میر علی تبریزی و... بوده اند که با اتکا به رهنمودها و ارشادات بزرگان دین مبین اسلام و با صفای دل پاک خویش عالمی را به تصرف خود نمودند.

حال دعا می کنیم که خداوند سبحان ما را نیز در اندوخته این مردمان راستین شریک گرداندو تلاش ما را در جهت زنده نگاهداشتن چراغ این هنر قدسی مقبول بگرداند.ان شاا...

۱. انه ماری شمیل ، فرهنگ و خوشنویسی اسلامی ، ترجمه دکتر اسدا... آزاد

۲. قلیچ خانی ،رسالاتی در خوشنویسی ، به نقل از میر علی هروی ، انتشارات روزنه

۳.  قلیچ خانی ،رسالاتی در خوشنویسی ، مقاله اصول و قواعد خطوط سته ، نوشته فتح ا... سبزواری ،انتشارات روزنه

*منابع : کاتب حقیقی کاتب اول ( حمید عجمی ) هنرهای تجسمی ، شماره ۲۳ ، شهریورماه (۱۳۸۴) و اسماا...از دیروز تا امروز 

علی ایزدجو

مسئول واحد هنرهای تجسمی

حوزه هنری استان بوشهر