بسمه تعالی

خوشنویسی و نگارش کلام  وحی

بخش نخست

یکی از هنرهای اسلامی که از دیرباز به خاطر جنبه تقدسی آن مورد توجه اقشار مختلف جامعه قرار گرفته است هنرآسمانی خوشنویسی می باشد.پیچ و تاب زیبای حروف در عروس خطوط اسلامی _ نستعلیق _ و همچنین پیچش راز گونه حروف در خط شکسته نستعلیق و همچنین دیگر خطوط،انسان را به گونه ای عجیب و البته آگاهانه و عقلی به سوی کمالی مطلق و الهی سوق می دهد.مردم ادوار مختلف بشری هنرمندان و آثار مختلفی از ایشان را به خود دیده اند و چه بسیار آثاری که طوطیای چشم مردم ایران زمین و دیگر بلاد بوده و هست و خواهد بود.یکی از این گرانمایه ها،نگارش کلام وحی و این صحف الهی می باشد که بر قلب وجود نازنین خاتم الانبیاء و پس از آن اولیاء و پیروان آن حضرت تابید.نگارش کلام وحی،تقدس این هنر شریف را بیش از پیش افزود.پس از نزول قرآن مجید نگارش های مختلفی از این کتاب آسمانی مسلمانان صورت گرفت که بعضی از آن کتب هماکنون زینت بخش موزه ها و کتابخانه های داخل و خارج از کشور می باشند.در بین کتب آسمانی،هیچ کتاب مقدس دیگری را نمی توان یافت که تا بدین اندازه مورد توجه هنرمندان و بالاخص  خوشنویسان در اعصار مختلف فرار گرفته باشد.از زمان خاتم الانبیا(ص) نیز با ابتدایی ترین امکانات و وسایل خوشنویسی کتابت آغاز گردیده است.در این بین خط کوفی از اولین خطوطی است که رسما کلام وحی بدان آراسته گشته است. و همانطور که قبلا نیز اشاره گردید نسخه های بسیاری از قرآن های خط کوفی از دوران مختلف به یادگار مانده است که طبق پژوهش محققان تا قرن پنجم کتابت قرآن با این خط رواج داشته است.با توجه به تاریخچه خط کوفی،از امامان معصوم (ع) نیز نسخه هایی قرآنی به این خط موجود می باشد.

در اینجا باید به نکاتی در مورد پاسداری از قرآن اشاره کرد که « حفظ و صیانت از کتاب مقدس قرآن مجید به دو روش میسر بوده است، یکی از طریق حافظه مردم و صحابه و دیگری از طریق کتابت و نگارش ،که در این میان برای حفاظت کلام الهی و رسانیدن آن به مردم،کتابت از آغاز تا به امروز به شیوه های گوناگون از لحاظ خطی وجود داشته است. هر چند که در سالهای اخیر و چند دهه گذشته چاپ نیز به کمک کتابت آمده،اما همچنان کتابت قرآن به صورت دست نویس و خوشنویسی یکی از توفیقات الهی است که تنها نصیب افراد معدودی می گردد.»1.

از آنجایی که قرآن کریم،کلام وحی و از جانب پرودگار متعال بر محمد (ص) نازل گردیده است،مسلمانان آن را مقدس شمرده و به توسعه و گسترش آن همت گماشته و علاوه بر کشورهای اعراب،به دیگر ممالک نیز راه یافت و کتابت های زیادی از آن به رشته تحریر درآمد.همانگونه که در سطور قبل هم بیان گردید یکی از عواملی که باعث نگهداری و صیانت از کلام الهی در مقابل تحریف آن گردیده است نگارش بوده است و دیگری اینکه حضرت محمد (ص) و همچنین نایبان آن حضرت _ائمه معصومین(علیهم السلام)_ نیز بر نگارش زیبا و صحیح کلام وحی سخت اهتمام می ورزیدند،به عبارتی دیگر خود شخصا امر می فرمودند که قرآن به خطی زیبا و دلنشین و نیکو نگارش و گسترش یابد،چنانچه ارائه آن علاوه بر دلربایی کلام،بر جنبه دلربایی بصری آن نیز می افزوده است و مخاطبین بیشتری را به خود مجذوب می کرده است.در زمان زندگانی پیامبر اکرم(ص) کاتبان زیادی به نگارش قرآن مشغول بوده اند که در بسیاری از کتب تاریخی تعداد آنان از 40  نفر نیز تجاوز میکند،از جمله این کاتبان می نوان به نام حضرت علی (ع) و صحابه پیامبر(ص) اشاره کرد.

در مورد اولین کاتب قرآن اغلب محققان بر این باورند که « اولین کاتب وحی در مکه «عبدالله بن سعد بن ابی سرح» و در مورد نخستین نویسنده وحی در مدینه «ابی بن کعب» می باشند و نوشته اند که نخستین کسی که از قریش در مکه برای رسول خدا (ص) کتابت وحی می کرد «عبدالله بن سعد ابی سرح» بوده است و اولین کسی که در مدینه نگارش وحی را به عهده گرفت،«ابی بن کعب» بوده که پیش از «زید بن ثابت» به این مهم در مدینه اشتغال داشت،بدین معنی که در غیبت «ابی بن کعب»، «زید بن ثابت» به جای او وحی را می نوشت.ولی بر اساس روایات و نمونه های  موجود،شخصی که بیش از همه به نگارش قرآن می پرداخت، «حضرت علی  بن ابیطالب(ع)» می باشد که اولین خوشنویس قرآن نیز بوده است و پس از او «زید بن ثابت» می باشد. «حضرت علی  بن ابیطالب(ع)»که لقب مرتضی،اسدا...،شاه مردان و...به او داده اند،تنها کسی است که شیعیان به او لقب امیر المومنین می دهند و مولای متقیان می باشد و در بیشتر وقایع و غزوات همراه پیامبر اسلام بوده است. «علی بن ابیطالب(ع)»پسر عم رسول خدا (ص)که در نوجوانی اسلام آورد و در اکثر وقایع و غزوات آن حضرت ملازم و رفیق وی بود و آن حضرت در جمع گرد آورندگان قرآن در زمان پیغمبر(ص) که همه قرآن را حفظ کردند،کاتب وحی نیز بوده است.»2

در مورد کتابت قرآن توسط حضرات معصومین (علیهم السلام) باید ذکر کرد که قرآنهایی که از این بزرگان به یادگار مانده است اغلب به خط کوفی می باشد،چنانکه امیرالمومنین علی(ع) بعنوان اولین کاتب کلام وحی، مسلما نقش به سزایی در نگارش و همچنین جمع آوری این صحف آسمانی دارد.و اما.....اولین کسی که شکل و نحو را برای خط کوفی وضع کرد، شخصی بود به نام ابو الاسود دوئلی.با تلاش ایشان نقطه و اعراب به خط کوفی اضافه گردید.بعد از خط کوفی که تا قرن پنجم کتابت قرآن با آن رواج داشته است با تلاش و ممارست خوشنویسی بنام «ابن مقله» خط نسخ در کنار خط کوفی برای نگارش کلام الهی قرار گرفت و پس از آن در اکثر نقاط اسلامی خط نسخ جایگزینی برای خط کوفی گردید.در قرون بعدی،به دست خوشنویسان بزرگی همچون یاقوت مستعصمی،میرزا احمد نیریزی و.... کتابت های زیادی از قرآن به خط نسخ انجام پذیرفت.یا مولا علی مدد

                     علی ایزدجو  

1.خوشنویسی در خدمت کتابت قرآن مجید- پاک سرشت،مرتضی- چاپ اول ،انتشارات قدیانی 1379.

2.تاریخ قرآن کریم- دکتر سید محمد باقرحجتی- 1374