بسمه تعالی

خوشنویسی و نگارش کلام  وحی

(بخش دوم)

همانگونه که در بخش نخست بدان اشاره گردید هنر از دیرباز در سرزمین ما قدمتی تاریخی،فرهنگی  دارد و این در زندگی مردم ما آنچنان نا گسستنی می باشد که در تمامی ابعاد زندگی می توان آن را مشاهده کرد و این پیوستگی در تمامی دوران نه تنها کاسته نشده بلکه بر دوام خود نیز افزوده است.

نقش سازنده و موثر هنر خوشنویسی چنانچه بر کسی پوشیده نیست در پیشبرد علوم و معارف اسلامی و انسانی و حتی پایگذاری در تمدن و فرهنگ اسلامی نقش بسزایی را ایفا میکند.اعجاز این پدیده هنری است که توانسته تجربیات گذشته را در اختیار دیگران قرار داده و اندیشه های انسانهای دیروز را به آینده انتقال دهد و این مرزها را بشکند،براستی هنر خوشنویسی زیبا و جلوه ای از جمال جانانه الهی و کمال ابدی است و خط خوش تجلی این صفات است.این هنر،بشر را به جلوه های انسانی نزدیک تر می سازد  و او را به کمال مطلق که همان ذات حضرت حق جل جلاله است رهنمون می سازد.این پیوند از آنجایی آغاز گشت که ایرانیان زیبایی را در زندگی خود جای داده و زیبایی را دوست داشته و دارند.اگر هنر را یکی از مهمترین عوامل انتقال فرهنگ بدانیم،بی شک نگارش و خوشنویسی یکی از عالی ترین نوع هنری است که در انتقال فرهنگ نقش بسزایی دارد.همانگونه که اشاره گردد هنر خوشنویسی یکی از هنرهای برجسته ای است که در گذشته با تلاش هنرمندان بزرگ خوشنویسی همواره راه پیشرفت و تکامل را پیمود و اهمیت این هنر بگونه ای بوده است که بزرگان بی شماری این هنر قدسی را ستوده اند و چه بسیار در وصف خط نیکو آن را نصف علم دانسته اند«الخط نصف العلم». از جمله:کلامی منسوب به حضرت محمد (ص) است که می فرماید: خط زیبا فریضه ای بر شما است،زیرا که آن یکی از کلیدهای روزی انسان است.حضرت مولی الموحدین علی (ع) نیزکه خود از اولین کاتبان کلام نورانی وحی محسوب می گردد می فرمایند:خط نیکو برای فقیر،مال،برای توانگر جمال و برای دانشمند کمال می باشد.همچنین آن حضرت در جایی دیگر فرموده است:آن کس که قلمی را بتراشد و دانشی را ثبت نماید،خداوند باغی را در بهشت به او اعطا می فرماید که از دنیا و هر آنچه که در آنست بهتر است. شاعر معروف ایرانی صائب شيرين سخن نیز،ديدن خط خوش را اینگونه وصف می نماید:                                                        

«چشم در صنع الهي بازكن لب را ببند      بهتر از خواندن بود ديدن خط استاد را»

و شاعری دیگر می گوید:

خط خوب اي برادر دلپذير است      چو روح اندر تن برنا و پير است

اگر منعـم بود،آرايـش اوسـت      و گر درويش او را دستگير است

چنانکه اشاره گردید نگارش قرآن و کلام وحی و احادیث از دیرباز مورد توجه خوشنویسان بوده و از بدو رسالت حضرت محمد(ص) نگارش آیات الهی با امکانات و وسائل ابتدایی آغاز گردیده است و با پیدایش خط کوفی،شاهکارهایی نیز خلق گردید که این خط در دیگر ممالک اسلامی نیز گسترش یافت و در آنجا هنرمندانی متدین به تکامل این خط همت گماشتند و خطوطی دیگر نیز ابداع نمودند که یکی از این ابداعات خط نسخ می باشد که ازآن به لحاظ قدرت قابل توجهش، در نگارش قرآن بهره جستند.بعد از خط کوفی،نسخ نیز در میان مسلمانان رواج یافت. مسلمین و البته ایرانیان بطور اخص نسبت به دگرگونی و تزیین آن بسیار کوشیده اند و بگفته پژوهشگران،ابن مقله شیرازی خط نسخ را درسال 210 هجری قمری وضع نمود و آن را جایگزین خط کوفی ساخت.وی در کنار خط نسخ خطوط دیگری را نیز ابداع و وضع نمود که به اقلام سته مشهورند که البته باید یادآوری کرد که نسخ ابن مقله در قرون بعدی با تلاش دیگر هنرمندان خوشنویس به نسخ ایرانی معروف گردید.ابن مقله در سال 328 هجری قمری دارفانی را وداع گفت و خطوط و اقلام سته و دیگر آثار خود را برای نسلهای آینده بجای گذاشت.از خط نسخ آثاری بسیاری بیادگار مانده است که امروزه همچون گوهر تابناکی در کتابخانه ها و موزه های ایران و خارج از کشور می درخشند. بعد از ابن مقله هنرمندان بسیاری در نگارش کتاب آسمانی اهتمام ورزیدند که در این بین،چند تن سرآمد خوشنویسان ادوار گردیدند که در زیر به اختصار به زندگی و آثار آنان اشاره میگردد.

1.ابوالحسن علی بن هلال مشهور به ابن بواب.او خوشنویس و مذهب مشهور نیمه دوم قرن چهارم واوایل قرن پنجم می باشد.ابن بواب در خوشنویسی شاگرد محمد بن اسعد و محمد بن سمسانی بوده است که هر دو نیز از شاگردان ابن مقله محسوب میگردند.و بی شک ابن بواب از خط ابن مقله تاثیر بسیاری گرفته است.او در خوشنویسی از جایگاه ویژه ای برخوردار است چنانچه یاقوت در «معجم الادبا» می نویسد:«ابن بواب در خوشنویسی به چنان پایگاهی رسیده است که به خط خوش او مثال می زدند».از شاگردان برجسته او در خوشنویسی می توان به محمد بن عبدالمالک اشاره کرد.از آثار او 64 نسخه قرآن را می توان نام برد که یکی از آنان در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم موجود می باشد که تاریخ نگارش آن 392 قمری مرقوم شده است.

2.یاقوت مستعصمی معروف به قبله الکتاب یکی از نوادر و نوابغ خوشنویسی است که ظهورش همچون ابن مقله و ابن بواب نقطه عطفی درخوشنویسی می باشد،بخصوص در خط نسخ.وی در قرن هفتم هجری می زیسته و خطوط نسخ و ثلث را به کمال می نوشته است.چنانکه گفته اند تا زمان وی کسی به استواری قلم و سرعت کتابت او نیامده است.بطوری که گویند در هر ماه دو مصحف را کتابت می کرده است.یاقوت علاوه بر قلم زیبایی که در نگارش قرآن داشته به تند نویسی نیز شهره بوده است چنانکه گفته اند 364 قرآن از او بجای مانده است.در کتاب خط و خطاطان تالیف ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی چنین آمده است که:«یاقوت بیش از 1000 هزار قرآن نوشته است».یاقوت مستعصمی علاوه بر نسخ و ثلث در اقلام دیگر از جمله ریحان نیز اشراف داشته،بطوری که کمتر کسی تا بدان دوره به پایه و مرتبه استادی وی رسیده است.او در شهر بغداد فوت نموده و تاریخ وفاتش را بین سالهای 697 تا 667 می دانند.

3.میرزا احمد نی ریزی از بزرگترین نسخ نویسان و کاتبان قرآن مجید در قرن دوازدهم قمری و حدود اواخر سلسله صفویه است که او را پایگذار نسخ ایرانی نیز نامیده اند.امروزه دو سبک     نی ریزی و عثمان طه در نگارش کلام الهی بیش از هر شیوه دیگری مورد توجه علاقمندان به قرائت کتاب وحی قرار دارد.در بعضی از منابع آمده است اولین نسخه خطی که میرزا احمد      نی ریزی کتابت نمود صحیفه سجادیه بود.از دیگر آثار وی می توان به 99 جلد قرآن مجید،77 جلد صحیفه سجادیه و همچنین ادعیه و مرقعات دیگری اشاره نمود که امروزه نگین درخشانی در موزه های ایران و جهان می باشند و شاه عباس صفوی نیز بپاس خدمات ارزنده این خوشنویس به او لقب سلطان راداده است.محققان سال مرگ او را 1155 هجری قمری می دانند و آرامگاه او در کربلای معلا می باشد. همانطور که در سطور قبل اشاره گردید،شاهکارهای بی بدیلی از قرآن های خطی هنرمندان نام آور ایرانی بیادگار مانده است که امروزه چشم و دل هر علاقمندی را جلا بخشیده و روح را نوازش می دهد. از جمله این شاهکارها،قرآنی است معروف به قرآن یازده سطری،چنانکه هرصفحه آن یازده سطر دارد و حرف اول سطر اول با حرف اول سطریازدهم،حرف اول سطر دوم با حرف اول سطردهم،حرف اول سطر سوم با حرف اول نهم،حرف اول سطر چهارم با حرف اول سطر هشتم و حرف اول سطر پنجم با حرف اول سطرهفتم متشابه هستند.ضمن اینکه حرف اول سطر وسط آن(ششم)با حرف اول سطر وسط(ششم)صفحه مقابل یکسان است و به همین شکل تمام قرآن دارای نظم می باشد،این قرآن در سال 1306 هجری قمری توسط «علی مدرس همدانی»به رشته تحریر در آمده است.در حال حاضر در کشورهای اسلامی برای کتابت قرآن مجید خط نسخ از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشد. خط نسخ و ثلث را  بجز در نگارش کلام نورانی وحی،در کتیبه ها و سر در مساجد و مکانهای مقدس و زیارتی بسیاری در ایران و البته کشورهای دیگر میتوان دید..یا مولا علی مدد.

علی ایزدجو

             مدرس خوشنویسی و مسئول هنرهای تجسمی

  حوزه هنری استان بوشهر